Lęk szkolny a lęk separacyjny

Jak radzić sobie z lękiem separacyjnym? Praktyczne wskazówki dla rodziców

To rozróżnienie robi ogromną różnicę dla tego, jak pomożesz dziecku. I jest o wiele bardziej praktyczne, niż mogłoby się wydawać. Lęk separacyjny: dziecko boi się rozstania, nie szkoły.

Lęk separacyjny to strach przed oddzieleniem od bliskiej osoby — najczęściej mamy lub taty. Dziecko z lękiem separacyjnym nie boi się szkoły jako miejsca. Boi się, że coś złego stanie się rodzicom pod jego nieobecność. Albo że ono samo nie wróci do domu. Albo że rodzic po prostu zniknie.

Kluczowa informacja: dziecko z lękiem separacyjnym chciałoby iść do szkoły — gdyby tylko mama mogła tam z nim zostać. Objawy pojawiają się przy rozstaniu, a nie przy samym wejściu do budynku.

Wprowadzenie konkretnych zmian w porannej rutynie może znacząco obniżyć poziom stresu u obu stron. Nigdy nie wymykaj się po cichu, gdy dziecko zajmie się zabawą. Choć pozwala to uniknąć natychmiastowego płaczu, drastycznie niszczy zaufanie. Maluch, który nagle orientuje się, że rodzic zniknął, wpada w panikę i przy kolejnej okazji będzie pilnował opiekuna jeszcze mocniej. Pożegnanie powinno być krótkie, czułe i zdecydowane.

Budowanie rytuałów pożegnalnych

Rytuały dają dziecku poczucie kontroli nad sytuacją, która wydaje mu się chaotyczna. Można wspólnie wymyślić „magiczne” gesty, które będą należały tylko do was. Przykłady sprawdzonych metod:

• specjalny uścisk, np. „niedźwiedzi przytulasek” połączony z trzema buziakami
• w czoło,
• przekazanie „mocy”, czyli narysowanie na dłoni dziecka i rodzica małego serduszka, które ma przypominać o wzajemnej miłości przez cały dzień,
• jasne określenie czasu powrotu, używając konkretnych wydarzeń, a nie godzin, np. „będę po ciebie zaraz po podwieczorku”.

Konsekwencja w działaniu sprawia, że dziecko zaczyna rozumieć schemat: rozstanie – zabawa – powrót. Jeśli obiecasz, że przyjdziesz po obiedzie, dotrzymaj słowa. Spóźnienia, nawet kilkuminutowe, są dla lękliwego przedszkolaka wiecznością i mogą zniweczyć tygodnie pracy nad poczuciem bezpieczeństwa.

Warto również zadbać o spokojne poranki. Pośpiech i nerwowe poganianie: „szybciej, bo się spóźnię do pracy”, tylko potęgują lęk dziecka, które czuje, że sytuacja wymyka się spod kontroli.

Metoda uprzedzania – polega na dostarczaniu dziecku informacji, zapoznaniu go z sytuacją rozstania, zanim do niej dojdzie. Przykładowo – przed rozpoczęciem przedszkola warto dziecko oprowadzić po budynku, przedstawić przyszłej wychowawczyni, umożliwić zabawę

z rówieśnikami w obecności rodzica.

Metoda krok po kroku – polega na stopniowaniu trudności sytuacji rozstania. Najpierw ćwiczymy z dzieckiem krótkie rozstania (np. mama wychodzi do drugiego pokoju na 5 minut, później na 10 minut), stopniowo dłuższe (mama idzie wyrzucić śmieci). Stopniowo zwiększamy odległość mamy od dziecka (najpierw mama pozostaje w pobliżu domu, stopniowo dalej np. jedzie do fryzjera).

Stosowanie w czasie rozłąki pocieszaczy, zastępcy, amuletu – wręczenie dziecku przed rozstaniem nowej maskotki, która ma zastępować rodzica dopóki nie wróci, pozostawienie przedmiotu przypominającego o rodzicu (np. apaszka mamy), podarowanie amuletu na szczęście – zmniejszają niepokój, zwiększają pewność siebie.

Przydatne jest również stosowanie „nagród”, wzmacnianie zachowań, dzięki którym dziecko dało sobie radę z rozłąką. Mogą to być ustne pochwały, miłe wspólne wydarzenia (kino, basen), nagrody kulinarne, ew. małe nagrody materialne. Można również stosować tzw. systemy żetonowe (naklejki, kasztany, makaron) – ważne by wzmocnienie udzielane było jak najszybciej po zakończeniu rozłąki.

Zniechęcanie dziecka do zachowań unikowych i ucieczkowych – unik/ucieczka nasilają lęk przed separacją, zwiększają prawdopodobieństwo ponownych protestów. Jeżeli rodzic ustępuje w sytuacji silnego protestu dziecka np. rezygnuje z wyjścia, bo dziecko płacze, to maluch otrzymuje zwrotnie informacje, że jego zachowanie jest skuteczne. Dlatego jeżeli już zmuszeni jesteśmy do np. pozostania z dzieckiem w domu, bo cały ranek wymiotowało, to poświęćmy czas nie na super zabawę, a na nadrobienie zaległości w książeczce lub zaaranżujmy sytuację, w której dziecko zostanie chociaż na krótki czas bez nas (np. pod opieką babci), pomimo, że nie poszło do przedszkola.

Wyjątek stanowią sytuacje, w których mamy pełne przekonanie, że dziecko naprawdę nie jest gotowe na rozłąkę, w przeszłości sobie z nią nie poradziło, dyskomfort związany z rozstaniem nie ustąpił, a lęk przed separacją spotęgował się (tzn. zaczął się pojawiać w nowych sytuacjach lub przybrał na sile).

Rada: fizyczna bliskość rodzica zwykle wzmaga lęk przed separacją często lepszy efekt przynosi szybkie pożegnanie, a następnie upewnienie się, jak dziecko sobie radzi i ewentualnie skrócenie rozstania.

Czego nie robić !!!

Nie zmuszaj siłą, gdy dziecko jest w szczytowym lęku. Fizyczne wciąganie płaczącego dziecka przez próg szkoły może eskalować lęk i niszczyć zaufanie do ciebie. To nie znaczy, że dziecko ma zostać w domu — ale znaczy, że metoda „po prostu idź" nie działa przy prawdziwym lęku.

Nie nagradzaj unikania. Dzień spędzony w domu nie może być atrakcyjniejszy niż szkoła. Jeśli dziecko zostaje w domu, dzień powinien być spokojny, ale nudny — bez telefonów, telewizji, gier. Unikanie lęku przynosi chwilową ulgę, ale długofalowo lęk rośnie.

Nie bagatelizuj. „Inni dają radę", „Przecież nic ci się nie stało", „Wyobraźnia cię ponosi" — to zdania, które dziecko zapamiętuje. Nie jako uspokojenie, ale jako potwierdzenie, że jego uczucia są nieważne.

Nie strasz konsekwencjami przyszłości. „Jak nie będziesz chodził do szkoły, to nie zdasz" albo „W życiu sobie nie poradzisz" — to informacje, z którymi ośmiolatek absolutnie nie wie, co zrobić. Przerażają, a nie motywują.

Nie pytaj tylko o fakty. „Kto cię zaczepiał?", „Co dokładnie powiedział nauczyciel?" — to ważne pytania, ale jeśli dziecko odpowiada „nie wiem", prawdopodobnie naprawdę nie wie, jak to nazwać. Nie naciskaj.

Pozdrawiam

Twój psycholog szkolny

dr Karolina Nowak – gabinet 152